محمد بن ابى الفضل المفتي ( حميد مفتى )
20
قاموس البحرين ( فارسي )
1 . قانون أوّل در مبادى علم كلام است . در اصطلاح مبادى به مجموعهء تصورات و تصديقاتى اطلاق مىشود كه شروع يك علم يا شروع همراه با بصيرت آن ، متوقف بر دانستن آنهاست . قدما اين امور را تحت عنوان رءوس ثمانيه در ابتداى تأليفات خويش طرح مىكردند . اين امور عبارتند از : 1 . سمت يا وجه تسميه علم 2 . مؤلف علم 3 . غرض علم 4 . منفعت يا فايدهء علم 5 . مرتبهء علم 6 . جنس علم 7 . ابواب علم 8 . روشهاى تعليم علم . امّا مصنف همچون متأخرين دست به گزينش زده و از ميان مبادى علم كلام به شرح تعريف ، موضوع ، وجه تسميه و تاريخ اجمالى علم كلام تحت عنوان مدارج اين علم ، بسنده كرده و پس از آن بتفصيل دربارهء امور عامه سخن رانده است . همانطور كه گذشت ورود مباحث فلسفىاى چون امور عامه در گسترهء علم كلام از رهآوردهاى ميمون و پربار تعارضات و تعاملات انديشههاى كلامى و فلسفى است . شايد به توان گفت كه اوّلين كسى كه به طور منظم و مبوّب امور عامه را در كنار ساير مسائل كلامى طرح كرد ، خواجه نصير الدين طوسى - قدس سره القدوسى - در كتاب گرانسنگ تجريد الاعتقاد است ؛ و غالب متكلمين بعدى ، از جمله مصنف اين كتاب ، به پيروى از اين ضرورت تاريخى امور عامه را وارد كتابهاى كلامى كردند ، گرچه عمق و غناى طرح اين مسائل در فلسفه و كلام كاملا متفاوت است . 2 . قانون دوم دربارهء مسائل علم كلام است . از آنجا كه علم كلام عهدهدار تبيين و اثبات اصول و بنيادهاى عقائد دينى است ، اين كتاب نيز همچون ساير آثار كلامى بتفصيل دربارهء اثبات بارى و صفات او ، نبوّت ، امامت ، معاد و احوال آن و برخى مباحث ديگر بحث مىكند . در اين اينجا ذكر اين نكته حائز اهميت است كه اكثر مباحثى كه مصنف چه در باب امور عامه و چه در بخش دوم ؛ يعنى مسائل علم كلام طرح نموده ، از ديد نگارنده قابل تأمّل است ؛ امّا با توجه به اينكه در اثر تلاش حكماى متأله ، بويژه در پرتو انوار قاهرهء حكمت متعاليه ، بطلان آنها آشكار شده ، براى احتراز از اطالهء كلام از نقد آنها ورزيديم .